Damjan BLAGOJEVIC

Gradsko jezgro Gracanice 1940. godine, urbano-komunalna i društveno-privredna skica

The town core of Gracanica, 1940, urban-municipal and socio-economical scheme

Abstrakt: Ovo je dosta pregledna rekonstrukcija izgleda Gracanice izmedu dva svjetska rata, odnosno pri kraju tog perioda. Iako je ispisana po sjecanju svog autora, obiluje nizom zanimljivih podataka i detalja koji mogu poslužiti kao osnova za detaljnija proucavanja raznih aspekata razvoja ovog gradskog središta. Autor nam prilaže i spisak vlasnika zanatskih i trgovackih radnji, te važnijih licnosti u društvenom i politickom životu tadašnje Gracanice.
Kljucne rijeci: Gracanica, Sokoluša, mahala, caršija, radnja.

Abstract: This is surely a very detailed reconstruction of the prospect of Gracanica between the two world wars, more precisely at the end of this period. Even though it was written as a memory of its author, it is also full of the interesting elements and details that can be undoubtedly useful as a basis to detailed studies of different aspects of this town. The author presents us with the owner-list of handicrafts and trade stores, the names of important persons in the social and political life of Gracanica at that time.
Key words: Gracanica, Sokolusa (river), mahala (the main street), downtown, store.

Neki prirodni i historijski faktori razvoja grada
Povoljna lokacija naselja na južnim obroncima Trebave, ispod vododjelnice koja razdvaja Posavinu i dolinu rijeke Sprece, na užem lokalitetu naselja uz rijeku Sokolušu, omogucavala je razvoj kompaktnog urbanog naselja sa svim odlikama gradske aglomeracije.
Prirodna bogatstva Posavine, donjeg toka rijeke Bosne i gracanickog gravitacionog podrucja, uslijed nedostatka drugih saobracajnica, bila su usmjerena u unutrašnjost Bosne i obratno, preko Gracanice, putnim pravcem Brcko – Gracanica i Bušletic – Gracanica. To je imalo snažan uticaj na razvoj trgovine i zanatstva u nekadašnjoj Gracanici.
Još u turskom periodu Gracanica stice status kasabe (prije 1548), a nešto kasnije postaje centar prostranog kadiluka (1572), te sve više poprima karakteristike urbane cjeline. U austrougarskom periodu, nakon izgradnje modernih saobracajnica, narocito puta i željeznicke pruge Doboj – Tuzla, prerasta u istinski administrativno-kulturni i privredni centar, postaje sresko (kotarsko) sjedište vrlo velike i znacajne teritorije. Nagli razvoj trgovine i zanatstva, a narocito potrebe za transportom poljoprivrednih proizvoda i drvne mase, uslovili su izgradnju odvojenog željeznickog kraka od Karanovca do Gracanice, sa kompletnom željeznickom stanicom u strogom centru grada. Uporedo sa izgradnjom te pruge, pristupa se regulaciji vodenog toka rjecice Sokoluše, a zatim postepenom uredenju i kaldrmljenju gradskih ulica, a poslije 1882. i izgradnji poslovnih i administrativnih objekata sa projektnim rješenjima od tvrdog materijala.
Nakon završetka Prvog svjetskog rata, u novoj administrativnoj podjeli, formirao se gracanicki srez (kotar), koji je pored današnje teritorije opštine obuhvatao i podrucje Sladne, Moranjaka, Gornje i Donje Paležnice, te Velike i Male Brijesnice.
U periodu od 1918. do 1941. godine na podrucju gracanickog sreza pocinju se razvijati i odredeni oblici industrije. Postojece pilane u Karanovcu, a narocito u Bosanskom Petrovom Selu doživljavaju brži razvoj, razvija se industrija gradevinskog materijala u Sockovcu, a u Gracanici jacaju svi vidovi trgovine, zanatstva i ugostiteljstva.
Iz ovog kratkog pregleda može se zakljuciti da je dostignuti stepen razvoja gradskog podrucja Gracanica pred Drugi svjetski rat bio logicna posljedica njenog razvoja u minulim vremenima.
Gracanicka caršija na rijeci Sokoluši
Glavni putni pravac iz Brckog, pri ulasku u grad, grana se u cetiri sporedne ulice koje prolaze kroz centar grada i ponovo se spajaju dvije po dvije ulice i to na cvorovima kod Sahat-kule, drvarne pijace i cementirane cuprije, gdje ponovo prelaze u jednu saobracajnicu koja se veže sa glavnim državnim putem prvog reda Doboj-Tuzla.
Od ovih ulica desno i lijevo odvajaju se ulice prema manjim urbanim cjelinama, mahalama i to: Javor, Ciriš, Lipa, Srpska Varoš, Drafnici, Mejdanic, Potok mahala, Stubo, Rijecka mahala i Ritašici. Jedina ulica u Gracanici koja je imala svoj zvanicni nazv bio je Kej pored Sokoluše koji je nosio ime Vojvode Stepe Stepanovica, dok su sve ostale ulice bile bezimene.
Grad se nezvanicno dijelio na dvije caršije i to: na gornju i donju caršiju. Gornjoj caršiji pripadala je glavna pijaca – sadašnji park u centru grada i ulice uz pijacu sa kejom i željeznickom stanicom do ispod sahat kule na jugu i do novog Doma kulture na sjeveru.
Centar Donje carije bila je drverna pijaca – sadašnji skver sa okolinom.
Glavnu pijacu (na mjestu današnjeg parka u centru grada) ogranicavao je sa zapada red lipa, a sa istocne strane bila je gradska vaga vrlo privlacnog arhitektonskog rješenja. Glavna pijaca je bila prakticno gradska tržnica pod otvorenim nebom za sve poljoprivredno-prehrambene, zanatske pa i industrijske proizvode.
Drvarna pijaca (na mjestu sadašnjeg skvera) bila je iskljucivo namijenjena za prodaju ogrjevnog drveta, koje se dovozilo zaprežnim kolima ili na konjskim samarima, a cesto i bremenima nošenim na ljudskim ledima.
Na lokaciji sadašnjeg Srednjoškolskog centra i prostora ispred njega bio je smješten gradski tor, vatrogasni dom i stocna pojaca zvana “sajam”.
U centru, preko rjecice Sokoluše, na sadašnjoj lokaciji autobusne stanice bila je zgrada željeznicke stanice sa robnim magazinom i tri stanicna kolosijeka sa dostavno-utovarnim i manevarskim kolosijekom, dužine oko 150 metara uzvodno uz Sokolušu.
Sokolušu i plato željeznicke stanice premoštavao je vrlo atraktivan željezni most, koji je svojim izgledom doprinosio ukupnom povoljnom arhitektonskom dojmu rješenja minijaturnog željeznickog cvora u centru grada.
Rjecica Sokoluša bila je regulisana na potezu od stocne do drvarne pijace. Regulacija se završavala drvenom branom niže sadašnjeg mosta koji premošcava Sokolušu kod skvera. Iz brane je bio izveden jaz koji je vodio vodu do vodenice Jove Tadica.
Po dužini regulisanog dijela toka Sokoluše bilo je izgradeno 5 drvenih kaskada, koje su omogucavale razlijevanje vode po širini korita pa se stvarao “dojam veceg vodotoka”. S obzirom da su koritom Sokoluše u to vrijeme tekle znatno vece kolicine ciste vode nego danas, ispod svih kaskada i ispod brane, te u virovima duž korita bilo je u izobilju raznih vrsta riba koje su djeca svakodnevno lovila.
Cesto izlijevanje potoka Japage i rjecice Sokoluše posebno je opterecivalo tadašnje gradske komunalce. Japaga je donju caršiju plavila skoro svake godine, a nekada i dva puta godišnje, dok se Sokoluša izlijevala iz svog korita jednom u nekoliko godina. Najveca poplava zabilježena je krajem ljeta 1939. godine. Izlila su oba vodotoka, tako da je kroz grad tekla bujica, mjestimicno i do 1 metar dubine. Posljedice te poplave bile su katastrofalne. Potpuno je srušeno nekoliko mostova na rjecici Sokoluši, dok su ostali bili teško ošteceni. U gradskom rajonu koji je zahvatio vodeni val voda je poplavila sve podrume i prizemne poslovne prostore. Pored mosta na rjecici Sokoluši kod skvera, srušena je brana i obalni zid sa dijelom željeznicke pruge Gracanica-Karanovac. I u to vrijeme postojala je velika solidarnost i medusobno povjerenje gradana, koji su zajednickim snagama sve štete od poplava uspjeli sanirati do kraja 1940. godine.
Glavne gradske komunalne funkcije
Kompletnu komunalnu službu obavljala je posebna grupa pri opštini Gracanica, na celu sa izuzetno sposobnim poslovodom Kulic Beširom. Pod svojom kontrolom ova služba je imala vodovod, kanalizaciju, struju, održavanje cistoce ulica i rijecnog korita, zatim opštinskog tora, te opštinskog bika i ždrijepca za rasplod, pijace i malte.
U to vrijeme Gracanica je spadala u najcistije gradove na Tuzlanskom okrugu, što je najbolji dokaz da je ova komunalna grupa dobro obavljala svoje poslove.
U ljetnom periodu ulice su svako jutro i vece prskane vodom iz bureta sa prskalicama, kojeg je na specijalno uredenom vozilu vukla opštinska konjska ili volovska zaprega. Zapregom je upravljao Alic Ramo. Pri ovoj službi bila su takode specijalna zaprežna vozila za odvoz smeca i zatvorena, specijalno okovana, kola za razvoz mesa od klaonice do mesnice, kojim je upravljao Ago Valjevac.
U jesen, uslijed vecih oborina, dolazilo je do Ťraskvašavanjať gradskih ulica i stvaranja velikog blata koje je cišceno grnalima i odvoženo u Sokolušu. Zimi, za vrijeme snježnih padavina, ulice su se redovno cistile drvenim grnalima s konjskom ili volovskom zapregom, tako da problem neprohodnosti gradskih ulica nije postojao.
Uže gradsko podrucje snabdijevalo se vodom iz gradskog vodovoda, koji je doveden 1936. godine sa izvorišta Hadžijina voda. Tokom noci voda se potiskivala pumpama u rezervoar u Varoši (na Gaju), da bi se danju gravitacijom spuštala u vodovodnu mrežu. Do 1940. godine takozvano kucno snabdijevanje bilo je instalirano samo u nekoliko privatnih i društvenih objekata.
Na gradski vodovod bile su prikljucene ulicne cesme sa kojih su se vodom snabdijevala ostala gradska domacinstva. Cesme su bile instalirane po mahalama i to na šest lokacija: 1.na uglu gdje se spajaju ulice Lipa i Ciriš (iza sadašnje Šumske uprave); 2.na drvarnoj pijaci (Gracanicki skver); 3. na uglu ispred Sahat-kule; 4 .na glavnoj pijaci ispred Osman-kapetanove medrese (sadašnji centralni park); 5. ispred nekadašnje strucne škole (sadašnja Muzicka škola, stari Narodni univerzitet); 6. na raskršcu ulica poviše stambenog bloka Hadžistevici.
U Gracanici nije postojala gradska kanalizacija za odvod fekalnih voda, ali je zato kanalizacija za oborinske vode dobro funkcionisala.
Na užem gradskom podrucju na obalama Sokoluše bile su izgradena 3 gradska javna nužnika: prvi, na desnoj obali Sokoluše u ulici Ahmeta Šiljica (ulica koja prolazi pokraj autobuske stanice op. u.) kod mosta koji vodi prema Domu kulture, drugi - na željeznickoj stanici i treci - na lijevoj obali Sokoluše, niže mosta kod skvera. Nužnici su bili zidani i sa velikim betonskim rezervoarima, koji su se praznili za vrijeme velikih voda.
Pored navedenih komunalnih rješenja, najveci broj stanovništva je u svojim dvorištima imao vlastite bunare, ili pumpe za dobivanje pitke vode, dok su nužnici uglavnom bili izvan stambenih objekata u dvorištima, sagradeni iznad obicnih septickih jama.
Na citavom gradskom podrucju nije bila asfaltirana niti jedna ulica, jedino su bili izgradeni trotoari duž desne strane glavne ulice od drvarne pijace do pravoslavne crkve i sa lijeve strane do bijele džamije.
Na ušcu Sokoluše i Drijence, nalazila se gradska klaonica, zgrada malih dimenzija i oskudne klaonicke opreme.
U staroj zgradi na uglu, gdje se odvajaju sokaci za Potok mahalu i Stubo nalazila se gradska elektrana, instalirana 1931. godine. Od 1939. godine kada je izgraden elektricni dalekovod Tuzla-Doboj služila je kao rezervna elektricna centrala, sa kojeg je koristio uži dio gradskog podrucja Gracanica, uglavnom za rasvjetu kuca i ulica.
Na ulazima u grad sa sjevera i juga bile su izgradene malte, na kojima se naplacivala taksa – maltarina, za unošenje u grad svih roba koje su predvidene za prodaju. Zgrada sjeverne malte nalazila se na desnoj strani puta Brcko-Gracanica u neposrednoj blizini današnjeg naselja Malta, dok se zgrada južne malte nalazila na uglu ulice Džemala Sumana i Ozrenskog partizanskog odreda (raskrsnica prema Lipi kod Štamparije).
Javni i državni objekti i njihove funkcije
Sjedište sreza se nalazilo u sadašnjoj zgradi Skupštine opštine Gracanica. Uz zgradu je bio dograden aneks u kome je bio smješten Sreski zatvor. Oko zgrade sreza bio je lijepo uraden i vrlo dobro održavan park, ograden ogradom od letve.
Sjedište opštine nalazilo se u zgradi koja se nalazi u ulici Steve Milovanovica (zgrada bivše udružene škole, op.u.). To je tada bila prizemnica sa vecim dvorištem. Pored opštinskih službenika u njoj je bila smještena i opštinska policija, dok se žandarmerija nalazila u takozvanoj žandarskoj kasarni na ulazu u mahalu Varoš.
Medicinska služba obavljala se u dvije ambulante: ambulanti dr. Avde Prohica u kojoj su vršene i stomatološke usluge nalazila se na lokaciji današnje poslovno-stambene zgrade “Grades” (bivši Dom izvidaca). Ambulanta dr. Vicka Mrcica nalazila se u ulici Đogic Ibrahima do zgrade tadašnje ženske strucne škole. I ona je takoder srušena.
Novoizgradenom objektu za sresku bolnicu u meduvremenu promijenjena je namjena u djecji dom. Taj ce objekt kasnije uci u sastav današnjeg doma zdravlja, na kojem su vršene mnogostruke adaptacije i nadogradnje.
Putnu službu na podrucju sreza obavljali su putari u okviru Uprave puteva pod vodstvom upravnika putne službe kojeg su zvali “Štroco”. Uprava puteva je bila smještena u zgradi koja se nalazila u glavnoj ulici Todora Panica broj 45. (sadašnja ulica Ahmed-paše Budimlije, op.u.)
Šumska uprava i pošta nalazile su se u ulici Adema Alica broj 130 i 131.(sadašnja lokacija stare pošte, op.u.)
Zgrada muške osnovne škole bila je na lokaciji današnjeg novog Doma kulture, a ženska osnovna škola u zgradi sadašnje muzicke škole kod bivšeg Narodnog univerziteta. Strucna ženska petorazredna škola bila je u zgradi naspram doma kulture (nekadašnji Sekretarijat za narodnu odbranu, op.u.) koja je tada bila prizemnica.
Osman-kapetanova medresa se nalazila u objektu starog doma kulture, preko puta bijele Ahmed-pašine džamije.
Sokolsko društvo sa salom za vježbe zvanom sokolanom bilo je smješteno u objektu koji se nalazio na izlazu ulice Lipa, iza kuce sa kupolom.
Narodna biblioteka se nalazila u zgradi starog kina na izlazu u glavnu ulicu kod Sahat-kule. (stari kino, kasnije salon namještaja Trg. preduzeca “Bosna”, danas restoran op.u.)
U Gracanici je djelovalo kulturno-umjetnicko društvo “Narodna biblioteka” i žensko društvo “Kolo srpskih sestara”. Kulturno-umjetnicka društva su za svoju djelatnost koristila prostorije velike sale Narodne biblioteke, uz koju je bila sagradena i pozornica, zatim jednu vecu ucionicu ženske strucne škole, te pozornicu u sastavu sale hotela “Bosna”.
Zgrada hotela “Bosna” nalazila se na uglu glavne ulice i drvarne pijace, sadašnjeg skvera, a zgrada hotela ŤSokoť na željeznickoj stanici.
Što se tice sporta i fizicke kulture, u gradu je djelovala sportska organizacija “Soko”, u kojoj je njegovana tjelesna gimnastika i djelomicno laka atletika, te fudbalski klubovi “Jedinstvo”, “Bosanac” i “Jugoslavija”. Prva dva fudbalska kluba bili su gradski rivali, dok je fudbalski klub “Jugoslavija” bio više dacki klub kojeg su samoinicijativno formirali omladinci daci i aktivan je bio samo za vrijeme ljetnih školskih raspusta.
Pored navedenih administrativnih, školskih, zdravstvenih, kulturnih i sportskih objekata, u to vrijeme je u Gracanici bilo aktivno i 10 vjerskih objekata i to: 8 džamija, pravoslavna i katolicka crkva, dok se u jevrejskoj sinagogi (Havra) duže vremena mije obavljala vjerska služba.
Zgrada jevrejske sinagoge nalazila se na lokaciji današnjeg malog parka niže skvera (sada Poslovni centar “Evropa”, op.u.), kojeg su stariji ljudi zvali havrište.
Gospodarske prilike i društveni život Gracanlija
I pored toga što je u to vrijeme gradsko podrucje naseljavalo svega 4.500 - 5.000 stanovnika, vrlo je važan podatak, da je na tako malom prostoru egzistirao vrlo veliki broj zanatskih, trgovackih i drugih radnji.

Neposredno pred Drugi svjetski rat, 1940. godine, u Gracanici je bilo registrovano:

• pekarskih zanatskih radnji 12
• mesarskih zanatskih radnji 5
• ugostiteljskih zanatskih radnji:
-gostionice 9
-hoteli 2
-hanovi 2
-kafane 14
-ašcinice 3
-slasticarnice 4
• trgovacke radnje 40
• otkupne stanice:
-otkup jaja i živine 5
-otkup drveta 3
-otkup poljop. proizv. i kože 6
• veletrgovine 4
• lageri tehnick. drveta i grad. mat. 4
• frizersko-brijacke zanatske radnje 6
• obucarske zanatske radnje 14
• krojacke zanatske radnje 10
• stolarske zanatske radnje 8
• kovacko-kolarske zanatske radnje 4
• loncarske zanatske radnje 2
• kalajdžijske zanatske radnje 2
• bravarsko-limarske zanat. radnje 2
• zlatarske zanatske radnje 3
• sajdžijske zanatske radnje 2
• fotografske zanatske radnje 2
• kostretarske zanatske radnje 3
• vodenice i elektro-mlinovi 8
• profesionalni šoferi 3

Na osnovu ovakve raznolikosti i broja zanatskih, ugostiteljskih i trgovackih radnji, može se pretpostaviti da je bila daleko veca ponuda robe i usluga nego što je bila njihova potražnja, pa su vlasnici radnji nastojali da svoju robu, usluge i proizvode što više približe kupcu ili da izadu na druga tržišta.
Ispred gostionica i kafana u ljetnom periodu su redovno iznošeni stolovi za kojima su sjedili gosti. Na otvorenim kapcima trgovackih radnji (cepencima) bila je izložena roba i zanatski proizvodi, a ispred nekih radnji, na trotoaru bile su postavljene i posebne tezge sa robom za rasprodaju. Na pijaci, ispod lipa, (sadašnji centralni park, op.u.) bile su tezge sa piljarskim proizvodima, dok je pored nekih pekara nudeno peceno meso u dagari. U pekarama su se proizvodile razlicite vrste hljeba i peciva, a u ašcinicama su nudena raznovrsna ašcijska jela sa posebnim specijalitetima sa ražnja i bureci.
Stolovi ispred gostionica i kafana, za kojima su sjedili gosti, izložena roba i zanatski proizvodi na cepencima i tezgama, pekare, ašcinice, piljarnice na otvorenom, u glavnoj ulici i sokacima koji se vežu za glavnu ulicu u centru, cinili su poseban kolorit u centra grada i osjecaj obilja roba i usluga, za koje osim pazarnog dana nije bilo dovoljno kupaca. Pazarni dan, kao i sada, bio je petak, dok je godišnji vašar održavan 8. novembra. Gracanicki vašar je bio cuven i cjenjen na daleko vecim prostorima izvan sreza jer je u to vrijeme predstavljao znacajnu privrednu i zabavnu manifestaciju.
Nažalost, poslije Drugog svjetskog rata došlo je do ukidanja vašara, ali ne voljom naroda, nego po nalogu tadašnje vlasti. Taj vid trgovanja proglašen je neekonomskim i zastarjelim, a zanemarena dugogodišnja tradicija sa kojom se narod ovog kraja vec bio saživio. Stoga se narod, i pored važecih propisa, gotovo po inerciji godinama okupljao u Gracanici u danima vašara, koji to zvanicno nije bio. Vašar je obnovljen 1984. godine, kada opštinske vlasti ukidaju svoje ranije propise o “ukidanju vašara”.
Po tradiciji, stanovnici Gracanice oduvijek su voljeli društveni život i izlete u prirodu. Znacajan broj gradana bio je aktivan u raznim društvenim, kulturnim i sportskim organizacijama i društvima. Svake nedjelje i praznika limena glazba Dobrovoljnog vatrogasnog društva, koje je osnovano 1927. godine, prolazila je kroz grad i svojom muzikom stvarala dobro raspoloženje i praznicnu atmosferu u caršiji. Cesto su se održavali teferici koje su priredivala kulturno-umjetnicka društva i privatna lica. Najpopularniji su bili teferici koje je redovno priredivalo gradsko Dobrovoljno vatrogasno društvo.
Prirodne ljepote u okolini Gracanice, a narocito sprecanska dolina i rijeka Spreca, privlacile su mnogobrojne Gracanlije, koji su znali uživati u prirodi, na izletima i raznim tefericima, narocito u ljetnom periodu uz rijeku Sprecu. U to vrijeme Spreca je bila biserno cista, puna raznih vrsta, pa je boravak na njezinim prelijepim i pitomim obalama, ribolov i kupanje bio poseban užitak za mnoge ljubitelje prirode, izletnike i “tefericlije”.

Spisak vlasnika zanatskih, trgovackih, ugostiteljskih i drugih radnji u Gracanici neposredno prije Drugog svjetskog rata.

Vlasnici pekarskih zanatskih radnji:
• Uroševic Dimitrije,
• Hadžihasanovic Atif,
• Sokolušic Mujo,
• Nikolic Stevo,
• Sulejmanovic Camil,
• Cajic Faik,
• Moralic Rizah,
• Fazlic Dževdet,
• Kuduzovic Mujo,
• Nedic Milan,
• Petrovic Savo.
Vlasnici mesarskih zanatskih radnji:
• Music Hašim,
• Šaric Ibro,
• Šaric Ago,
• Husarkic Salih,
• Kuduzovic Haso.
Vlasnici ugostiteljskih radnji:
Gostionice:
• Blagojevic Mihajlo,
• Milosavljevic Milisav,
• Hadžistevic Spaso,
• Džabic Adem,
• Savic Nikola-Brada
• Jovanovic Dimitrije,
• Mulalic Rizah,
• Jovanovic Katica,
• Lazarevic Ranko.
Hoteli:
• “Bosna”, vlasnik Gojkovic Milan,
• “Soko”, vlasnik Bešlagic Sulejman.
Hanovi sa kafanama i prenocištem:
• Jahic Sejdo,
• Letic Ibrica.
Kafane:
• Cubrilovic Suljo,
• Karadoz Mujo,
• Purac Ehem,
• Šakovic Mujo,
• Sinanovic Mara,
• Micanovic Pero,
• Salihefendic Ahmet,
• Dizdarevic Salih,
• Junuzovic Husejn,
• Tahirovic Rahim,
• Jukan Mujo,
• Priganica Mehmed,
• Žunic Muhamed (držao kafanu u Narodnoj biblioteci)
• Helic Galib.
Ašcinice:
• Alic Mujo,
• Omerovic Kahriman,
• Cubrilovic Halil.
Poslasticarnice:
• Šerifovic Mursel,
• Tahirovic Arif,
• Mihtarevic Velija,
• Okanovic Osman.
Vlasnici trgovackih radnji:
• Krdžalic Meho,
• Dervišefendic Hasan,
• Osmanbegovic Salih,
• Helic Salih,
• Nikic Veso,
• Spahic Abdurahman,
• Papo Rafael,
• Blagojevic Jovo,
• Halilbegovic Ibrahim,
• Prohic Sabrija,
• Kolakovic Ilija,
• Tadic Jovo,
• Simic Ljubo,
• “Bata” (Borovo), obuca,
• Ivaniševic Stanko
• Papo Isidor,
• Goldgruber Desider,
• Junuzovic Husejn,
• Širbegovic Ibrahim,
• Šabic Mehmed,
• Sarajlic Atif,
• Hinic Ljubo,
• Tihic Becir,
• Tihic Salih,
• Trifkovic Stanko (trgovina oružja),
• Nikolic Jovo,
• Hadžic Osman,
• Rešidbegovic Muhamed i Sejdo,
• Šakovic Velija (knjižara),
• Viktor Koloman (apoteka),
• Rešidbegovic Ibrahim,
• Rešidbegovic Hazim,
• Rešidbegovic Galib,
• Mulahusejnovic Bego,
• Mulahusejnovic Zejnil,
• Helic Galib,
• Kurtagic Derviš,
• Hivzefendic Omeraga,
• Neškovic Mihajlo,
• Ibrahimovic Sulejman (piljarnica),
Otkupne stanice:
Otkup jaja i živine:
• Ahmetaševic Ibrahim,
• Žunic Becir,
• Žunic Abdulah,
• Žunic Emin,
• Džiko Osman.
Otkup drveta:
• Prohic Sabrija,
• Žuža Jovan,
• Goldgruber Desider.
Ostali poljoprivredni proizvodi i koža:
• Sabrija Prohic (poljoprivredni proizvodi,
• Nikolic Jovo – poljoprivredni proizvodi,
• Todic Jovo (poljoprivredni proizvodi),
• Ivaniševic Stanko (poljoprivredni proizvodi),
• Zukobašic Ahmet (poljoprivredni proizvodi),
• Nedeljkovic Dimšo (koža),
• Redšidbegovic Ibrahim (poljoprivredni proizvodi).
Veletrgovine:
• Prohic Sabrija (3 stovarišta drveta),
• Blagojevic Jovan (1 stovarište gradevinskog materijala),
Vlasnici frizerskih i brijackih zanatskih radnji:
• Žunic Naim,
• Sokolovic Muhamed,
• Džinic Sakib,
• Jovanovic Vlajko i Ljubo,
• Đulic Rasim,
• Kuduzovic Hasan.
Vlasnici obucarskih zanatskih radnji:
• Ejubovic Hasib,
• Ustavdic Hasib,
• Nedeljkovic Jovo,
• Nedeljkovic Ljuboje (opancar),
• Jovanovic Jovo (Ajo) (opancar),
• Dujkovic Jovo,
• Salihefendic Raib,
• Salihefendic Fajik,
• Cajic Akif,
• Jovanovic Stevo,
• Stjepanovic Nikola,
• Tešic Simo,
• Travljanin Suljo (sarac i obucar),
• Stojanovic Andrija.
Vlasnici krojackih zanatskih radnji:
• Begic Mehmedalija,
• Bravic Osman,
• Salihefendic Ahmet,
• Nedic Marko,
• Nedic Rado,
• Žunic Tajib,
• Ejubovic Osman (terzija)
• Agic Ibrahim,
• Martic Nikola.
Vlasnici stolarskih radnji:
• Mulajusufovic Hazim i Ibrahim,
• Helic Sejdo,
• Kenjar Alija,
• Hivzefendic Osman,
• Moralic Fehim,
• Trutovic Salih,
• Helic Meho,
• Havelka Nikola.
Vlasnici kovacko-kolarskih zanatskih radnji:
• Kamaric Osman i Zaim,
• Šakovic Džafer i Hakija,
• Taletovic Hakija,
• Sokolušic Avdo.
Vlasnici loncarskih zanatskih
• Nikolic Milisav,
• Huskic Rahim.
Vlasnici kalajdžijskih zanatskih radnji:
• Dalic Marko,
• Šatara Vaso.
Vlasnici bravarsko-limarskih zanataskih radnji:
• Rešidbegovic Mustafa,
• Maksimovic Stanko.
Vlasnici zlatarskih zanatskih radnji:
• Stojanovic Rado,
• Simeunovic Dušan,
• Stojanovic Branko.
Vlasnici sajdžijskih zanatskih radnji:
• Izmirlija Asim
• Sarajlija Muhamed
Vlasnici fotografskih zanatskih radnji:
• Šakovic Ismet,
• Varne Johan.
Vlasnici kostretarskih zanatskih radnji:
• Prohic Ibrahim,
• Lepirovic Mehmed,
• Tufekcic Lutvo.
Vlasnici mlinova:
• Đulic Alija (vodenica),
• Tadic Jovo (vodenica),
• Vakuf (vodenica “Kapetanuša”),
• Jovanovic Dimitrije (vodenica),
• Prohic Rukib (vodenica),
• Taborski Franjo (elektro-mlin “Spreca”).
• (autor tvrdi da su postojale još dvije vodenice, cija imena nije naveo)
Profesionalni šoferi:
• Kostic Pero,
• Boc Stevo,
• Prohic Ahmet.
Licnosti koje su pred Drugi svjetski rat obavljale važnije državne, društvene i druge funkcije u Gracanici:
• Sreski nacelnik: Brankovic Safet,
• Opštinski nacelnik: Hifzefendic Hivzo,
• Predsjednik suda: (nije navedeno ime)
• Pristav: Šajkaš Franjo,
• Narednik žandarmerije: Karamehmedovic Meho,
• Narednik policije: Music Adem,
• Upravnik šumske uprave: Rabrenovic Rajko,
• Upravnik pošte: Vejzagic Hamdija,
• Upravnik uprave puteva: Domišljanovic Ivan,
• Upravnik finansijske uprave: Berberovic Ibrahim,
• Upravnik osnovne škole: Uroševic Đuro,
• Upravnik strucne škole: Hinic Cvijeta,
• Muderis Osman-kapetanove medrese: Šiljic Husein ef,
• Pravoslavni pop – prota: Sofrenic Mitar,
• Kadija: Hajdarovic (ime nepoznato)
• Advokat: Jokanovic Stevo,
• Predsjednik Narodne biblioteke: Kamaric Mustafa,
• Predsjednik “Kola srpskih sestara”: Nikolic Ljubica,
• Predsjednik sportskog društva “Soko”: Dr. Prohic Avdo,
• Predsjednik Vatrogasnog društva: Simic Ljubo,
• Predsjednik FK “Jedinstvo”: Rešidbegovic Muhamed,
• Predsjednik FK “Bosanac”: Rešidbegovic Suljo.